Latest posts
Ekransiz bolalar
9 Sept, 18:35
Bolangiz ekranga yopishib qolyaptimi? Siz yolg'iz emassiz. Biz bu yerda har kuni ilmiy asoslangan maslahatlar beramiz. Tanishlaringizga ham yuboring — @ekransizEkransiz bolalar
9 Sept, 18:35
Maktabdan qaytgan bolaga beriladigan birinchi savol odatda: «Bahoying necha?» bo'ladi.Lekin biz bir narsani unutamiz. Maktab — bu faqat formulalar yig'indisi emas. Bu ijtimoiy laboratoriya.Bolangiz sinfdoshlari bilan qanday muloqot qilyapti? Kim bilan do'st? Kim bilan kelisha olmayapti?Psixolog sifatida aytaman: ijtimoiy ko'nikmalar (social skills) akademik muvaffaqiyatdan ko'ra muhimroq. Dofamin (dopamine) quvib, faqat «besh» baho uchun o'qigan, lekin tengdoshlari bilan til topisha olmagan bola kelajakda jamoada ishlay olmaydi. Ijtimoiy intellekt — bu hayotiy muvaffaqiyat poydevori.Ha, poydevor.Bugun kechqurun bahosini emas, «Bugun kim bilan birga kulding?» deb so'rang. Muloqotni bahodan ustun qo'ying. O'zgarishni boladan emas, o'zingizdan boshlang. Tamom.@ekransiz#Education #EkransizEkransiz bolalar
7 Sept, 06:35
Dasturxon atrofida telefon berish — bolaga zahar uzatish bilan teng.Kecha kafeda bir manzara: ona ovqatini yeyishi uchun 2 yashar bolaga telefonni «elektron enaga» qilib qo'yib berdi. Bola yutayotgan luqmasini sezmaydi. Uning miyasi hozir dofamin (dopamine) qopqonida.AAP (Amerika Pediatriya Akademiyasi) tavsiyasi aniq: 2 yoshgacha — nol ekran. Bu shunchaki raqam emas, bu miya rivojlanishi uchun chegara.Kech emas. Bugun telefonni olib qo'ying. Yig'laydimi? Yig'lasin. O'zgarishni boladan emas, o'zingizdan boshlang. Tamom.@ekransiz#Screentime #Ekransiz #ScreenTimeEkransiz bolalar
6 Sept, 19:35
Katta vazifa — katta qo‘rquvKecha bir onaning shikoyatini eshitdim: «Bolam dars qilishdan qochadi, stolga o‘tirishimiz azob».Bu dangasalik emas. Psixolog sifatida aytaman: bolaning miyasi — oldingi peshona bo‘lagi (prefrontal cortex) — hali katta hajmdagi ma’lumotni rejalashtirishni bilmaydi. Uning oldiga «butun boshli insho»ni qo‘ysangiz, miya buni xavf deb qabul qiladi va «asab tizimi tormozi»ni bosadi.Eski o‘zbek maqoli bor: «Qo‘rqoq oldin musht ko‘tarar». Bolaning miyasi ham qo‘rqqanidan qarshilik ko‘rsatadi.Yechim: Vazifani mayda bo‘laklarga bo‘ling. «Hozir faqat birinchi qatorni yozamiz» deng. Tamom. Kichik qadam miyada dofamin (dopamine) ajralishiga va keyingi qadamga ishtiyoq uyg‘onishiga yordam beradi.Buni bobo va buvilarga tushuntiring — telefonni ko‘pincha ular «bola qiynalmasin» deb tutqazadi. Aslida esa bolani mustaqil fikrlashdan mahrum qiladi.Bugun sinabEkransiz bolalar
6 Sept, 16:15
Bugungi ota-ona bir g'alati ziddiyatda yashaydi. Bolani hovliga yolg'iz chiqarishdan qo'rqadi - «yo'qolib qolsa, biror narsa bo'lsa». Lekin o'sha bolani telefonda soatlab yolg'iz qoldiradi - internet dengizida, begonalar orasida, cheksiz kontent ichida.Davomini o'qish@ekransizEkransiz bolalar
6 Sept, 04:15
Baholar — bu shunchaki raqam, bilim emas.Kecha bir onaning gapi qulog‘imga chalindi: «Matematikadan 3 olibdi, endi undan hech kim chiqmaydi». Bola esa chetda. Ko‘zlari yerda. O‘zini keraksiz buyumdek his qilyapti. Biz qachon bolaning qalbini kundalikdagi raqamga almashtirib qo‘ydik?Psixolog sifatida aytaman: maktab bahosi — bu bolaning intellekti emas. Bu uning «tizimga» qanchalik moslashganining ko‘rsatkichi, xolos.Ko‘p «a’lochi» bolalar hayotda o‘z yo‘lini topolmay sarson. Nega? Chunki ularda o‘zini tuta bilish (self-regulation — asab tizimi tormozi) va qiziqish o‘ldirilgan. Tadqiqotlar shuni ko'rsatadiki, maktabdagi yuqori ballar va hayotiy muvaffaqiyat o'rtasidagi bog'liqlik ko'pincha 0.2 dan oshmaydi. Deyarli nol.Bolangizning bilimini baho bilan o‘lchamang. Uning ko‘zidagi olovga qarang. Hayotdagi muvaffaqiyatni «besh«lar emas, ichki intilish belgilaydi.Bugun uygaEkransiz bolalar
5 Sept, 07:35
Baqirib yuborsangiz, kechirim so'rang: «Kechir, jahlim chiqdi» - bola ham shunday o'rganadi.@ekransiz#Parenting #Ekransiz #ParentingEkransiz bolalar
4 Sept, 06:35
Diqqat bir kunda buzilmaydi. Bir kunda tuzalmaydi ham.Ko'p ota-ona «bolamning diqqati yo'q» deb shikoyat qiladi. Lekin o'sha bolani har kuni «elektron enaga» bilan chalg'itadi. Mantiq qayerda?Diqqat — bu miya mushagi. Uni mashq qildirish kerak. Bola bugun 20 daqiqa bir ishga jamlana olsa (concentration), ertaga 25 daqiqaga cho'zing. Sekin. Shoshilmasdan.Psixolog sifatida aytaman: diqqat — o'stiriladigan ko'nikma, tug'ma «sovg'a» emas. Uni ekran o'ldiradi, jonli muloqot tiriltiradi.Bugun bitta vazifani oxirigacha, telefonsiz bajarishni sinab ko'ring. Chegara. Yana chegara.@ekransiz#Attention #EkransizEkransiz bolalar
4 Sept, 03:15
Bir ota telefonda bolasining videosini ko'rsatdi.«Qarang, 2 yoshida telefonni qanday ishlatadi!» — dedi u g'urur bilan. Men kulmadim. Chunki men boshqa narsani ko'rdim: bola videoda bironta ham marta otasiga qaramadi.Ota gapiryapti, bola ekranda. Ota chaqiryapti, bola eshitmayapti.Bu — «aqlli bola» emas. Bu — allaqachon boshlangan uzoqlashuv. Men ota-onani ayblamayman. Ular sevgidan, charchoqdan, «hamma shunday qilyapti» degan o'ydan telefon tutqazadi. Lekin haqiqatni aytishim kerak: 2 yoshli bolaning ekranni ishlatishi maqtanadigan narsa emas — bu xavotir signali.O'sha yoshda bolaning miyasi jonli yuz, jonli ovoz va jonli javobdan quriladi. Ekran bularning hech birini bermaydi. U faqat bolaning asab tizimi tormozini (self-regulation — o'zini tuta bilish) ishdan chiqaradi.Ha, og'ir. Lekin haqiqat.Yaxshi xabar: 2 yosh — hali boshlanish. «Elektron enaga»ni oling, o'rnigaEkransiz bolalar
3 Sept, 06:35
Takror — miyani «simlaydi»Nega bolangiz bir ishni o‘rganishi uchun yuz marta qaytarishingiz kerak? Bu uning «tushunmasligi» emas. Bu — neyrologik jarayon.Har bir takrorlangan harakat miyada neyron yo‘llarini mielin (myelination) qobig‘i bilan o‘raydi. Xuddi yupqa simni izolyatsiya bilan mustahkamlagandek. Bir marta emas, yuz marta qaytarganda yo‘l «magistral»ga aylanadi. Sabr va ko‘nikma mana shunday quriladi.Bugun bolangiz xato qilsa, baqirmang. Shunchaki mielin qatlami hali yetarli emasligini eslang. Mashq qilishda davom eting.@ekransiz#ChildPsychology #EkransizEkransiz bolalar
1 Sept, 15:15
«Rivojlantiruvchi» ilova ham ekranYorlig'iga aldanmang. 2 yoshli bola planshetdagi «alifbo o'yini»dan emas, sizning ovozingizdan o'rganadi. «Ta'limiy» so'zi - ota-onaning vijdonini tinchlantiradigan marketing.@ekransiz#Education #EkransizEkransiz bolalar
31 Aug, 18:35
Agar shu postlar sizga foydali bo'lsa, kanalimizni bola tarbiyasiga qiziquvchi ota-onalarga yuboring: @ekransizEkransiz bolalar
31 Aug, 18:35
Miya mushak, marmar emasKecha bir onaning gapi qulog'imga chalindi: «Bizning oilada hech kim matematik bo'lmagan, bolam ham shunga tortgan-da».Bu shunchaki bahona emas. Bu — bolangizning miyasini tirikligidayoq marmar haykaldek qotirib qo'yish. Hukm chiqarish.Psixolog sifatida aytaman: neyroplastiklik (neuroplasticity — miyaning o'zgarish qobiliyati) mo'jiza emas, bu biologiya. Har bir yangi harakat, har bir qiyin masala miyada yangi neyron yo'llarini ochadi. Miya — bu «plastilin». Uni qanday shakllantirish o'zingizga bog'liq.Bolangizga «aqllisan» deb emas, «harakat qilding» deb baho bering. Qobiliyat nasldan naslga o'tadigan o'zgarmas tamg'a emas. Bu mehnat mahsuli.Bugun bolangiz «buni qila olmayman» desa, gapini bo'ling va oxiriga bitta so'z qo'shishni o'rgating: «...hali».Hali qila olmayman. Lekin o'rganaman.O'zgarishni boladan emas, o'zingizdan boshlang. Tamom.@ekransEkransiz bolalar
31 Aug, 15:15
Zamonaviy ota-onaning eng katta qo'rquvi — bola zerikib qolishi. Bekor gap!Zerikish — bu kreativlikning onasi. Bola zerikkanidagina miya ishlashni boshlaydi, o'yin o'ylab topadi, xayol suradi. Agar har «zerikdim» deganda telefon tutqazsangiz, uning xayolot olamini o'ldirasiz.Keyingi safar «Oyijon, zerikdim» desa, tabriklayman! Demak, rivojlanish vaqti keldi. Unga hech narsa bermang. O'zi topib olsin.@ekransiz#Parenting #Ekransiz #ScreenTimeEkransiz bolalar
31 Aug, 04:15
Har kuni o'n daqiqa — faqat uKecha bir otaning gapi eshitdim: «Bolam bilan kun bo'yi bir uydamiz, lekin u baribir injiqlik qilaveradi».Gap shundaki, bir xonada bo'lish — birga bo'lish degani emas.Telefon o'chirilgan. Televizor o'chirilgan. Dasturxon atrofidagi shovqin-suronni bir chetga suring. Hatto aka-ukalar ham xalaqit bermasin. Faqat siz va bola.U nima qilishni o'zi tanlasin: o'ynaydimi, gaplashadimi yoki shunchaki jim o'tiradimi. Psixolog sifatida aytaman: bu o'n daqiqa bolaning ruhiy «hisobiga» tushadi.Ko'p oilalarda ko'rganman — injiqlikning yarmi e'tibor tanqisligidan kelib chiqadi. Bola yomon xatti-harakat bilan dofamin (dopamine — rohatlanish gormoni) qidirishni boshlashidan oldin, siz unga jonli muloqotni bering.O'n daqiqa. Har kuni. Muzokara qilinmaydi.Bugun kechqurun sinab ko'ring. O'zgarishni boladan emas, o'zingizdan boshlang. Tamom.@ekransiz#ParentingEkransiz bolalar
30 Aug, 07:35
Bola shirinlik so'rab yig'laydimi? Yig'lasin. «Yo'q» degan so'zingiz qoya bo'lsin. Yumshoq ovoz, lekin qattiq chegara (boundary).@ekransiz#Parenting #Ekransiz #EmotionalIntelligenceEkransiz bolalar
29 Aug, 07:35
Bola do'konda o'yinchoq so'rab yig'lay boshladi. Avval sekin, keyin balandroq, keyin yerga yotib. Hamma qarayapti. Va siz o'sha tanish tanazzulni his qilasiz: «Mayli, ol, faqat tinch bo'l.»Davomini o'qish@ekransizEkransiz bolalar
29 Aug, 03:15
Tuyg'ularni «yomon» va «yaxshi»ga ajratishni to'xtating.Kecha bog'chada bir holatni ko'rdim. Bola yiqilib tushdi, tizzasi shilindi. Yig'lay boshlagan edi, otasi darrov: «Bo'ldi, erkak kishi yig'lamaydi, uyat bo'ladi», deb gapni kesdi. Bola yoshini ichiga yutdi. Lablari titradi. Biz buni «tarbiya» deb o'ylaymiz, aslida esa bu — hissiy nogironlikka qo'yilgan birinchi qadam.G'azab, qo'rquv yoki xafalik — bular shunchaki signallar.Agar bolaga «yig'lama» yoki «qo'rqma» deb bosim o'tkazsangiz, u o'z ichki olamidan begonalashadi. Tuyg'ularini bostirgan bola portlashga tayyor bombaga aylanadi. Yoki butunlay so'nadi.Psixolog sifatida aytaman: bolangizga his qilishni taqiqlamang. Uning hislarini tan oling (validation — hislarni tasdiqlash). Bu uning miyasidagi limbik tizimni tinchlantirishning yagona yo'li.Ha, og'ir. Lekin haqiqat.Bugun kechqurun bola injiqlik qilsa, baqirmang.Ekransiz bolalar
28 Aug, 03:15
Instagramdagi tartibli uy, doim kulib turgan bola va «ideal» ona.Bunday oila yo'q. Bu shunchaki chiroyli yolg'on.Kecha bir onaning gapi eshitdim: «Instagramdagi blogerlarga qarab, o'zimni yomon ona deb hisoblayapman». Ha, og'ir. Lekin haqiqat shuki, haqiqiy tarbiya — chang, shovqin, xato va tuzatishdan iborat.Mukammal bo'lishga urinish sizning kortizol (cortisol — stress gormoni) darajangizni oshiradi. Natijada bolaga erishib bo'lmaydigan andoza berasiz.Bola «robot» ota-onaga emas, tirik va chin insonga muhtoj.Psixolog sifatida aytaman: bolangiz sizning mukammalligingizni emas, uning ko'ziga tik qarab turishingizni kutadi. Ekran ortidagi hayotga havas qilib, yoningizdagi mo'jizani boy bermang.O'zgarishni boladan emas, o'zingizdan boshlang. Tamom.@ekransiz#Parenting #EkransizEkransiz bolalar
27 Aug, 06:35
Aybdorlik hissi — tarbiyaning yashirin dushmaniKecha bir onaning iqrorini eshitdim: «Ishdan charchab kelaman, bolamga vaqt ajratolmaganim uchun o‘zimni yomon ko‘raman. Aybimni yuvish uchun qo‘liga telefon tutqazaman».Ha, og‘ir. Lekin haqiqat.Bu aybdorlik sizni ichdan bo‘shatadi. Bo‘shliqni to‘ldirish uchun esa «raqamli so‘rg‘ich»ga ruxsat berasiz. Yana ekran, yana shirinlik, yana «mayli, faqat tinch o‘tirsa bo‘ldi».Aybdorlik — yomon qarorlarning onasi. U sizning «oldingi peshona bo‘lagi» (prefrontal cortex) orqali qabul qilinadigan mantiqiy qarorlaringizni o‘chirib qo‘yadi. Natijada tarbiya emas, «sotib olish» jarayoni boshlanadi.O‘zingizni kechiring. Mukammal bo‘lish shart emas. Charchagan, lekin chegarani biladigan ota-ona — aybdorlik hissi bilan bolaga hamma narsani berib yuboradigan ota-onadan yaxshiroq.Bugun uyga borgach, aybdorlikni eshik ortida qoldiring. Bolaga
Related Channels
Other channels in the same section of the catalogue.
