5-noyabr kuni Britaniyaning Faber nashriyotida Darren Loucaidesning Telegram va Pavel Durov haqidagi “Killer App” kitobi chiqadi. Chiqishidan bir hafta oldin Financial Times nashri texnologiya ruknlari bo‘limi muharriri Elaine Moorening taqrizini e’lon qildi. Uning so‘zlariga ko‘ra, kitobning asosiy g‘oyasi shundaki, Durov omma oldida norozilik bildiradi, lekin hukumatlar bilan yashirincha kelishadi.

Qachon chiqadi va narxi qancha

Kitobning to‘liq nomi — “Killer App: The Rise of Telegram and the Battle for the Future of the Internet”. Bu ingliz tilidagi, 368 betli, yumshoq muqovali kitob, ISBN 9780571396221. Nashriyot narxi — 14,99 funt. Amazon UK saytida unga 12,15 funtga oldindan buyurtma berish mumkin. Yevropa kitob do‘konlarining sahifalarida ham xuddi shu sana — 2026-yil 5-noyabr ko‘rsatilgan.

Loucaides Wired, The Guardian va Rolling Stone uchun yozadi. U besh yildan ortiq vaqtdan beri Telegram bilan shug‘ullanadi: 2022-yilda Wired nashrida Durov haqida katta maqolasi chiqqan edi, kitob esa o‘sha surishtiruvdan kelib chiqqan.

Kitobdagi ma’lumotlar rasmiy tarixga qanday zid keladi

Rasmiy versiya shunday: Kreml Durovdan VKontakte’ni tortib olgan, u Rossiyadan ketib, himoyalangan messenjer yaratgan. Loucaides investorlar, ikkala kompaniyaning sobiq xodimlari va ekspertlar bilan suhbatlashgan va taqrizga ko‘ra, unda ancha chigalroq voqea bayon etilgan:

  • Durov Telegram’ning VKontakte bilan aloqasi borligini inkor etgan, lekin aka-uka Durovlar ilovani 2013-yilda, hali o‘sha yerda ishlayotgan paytlarida yaratishni boshlashgan. Kitobda VKontakte ichidagi kelishuv atrofidagi bahslar va Telegram huquqlari uchun kurash tasvirlangan.
  • Durov 2014-yilda VKontakte’dan ketishini avvaliga 1-aprel hazili deb atagan.
  • Kitobga ko‘ra, bu mojarolarning ko‘pchiligi siyosatdan ko‘ra ko‘proq pul tufayli kelib chiqqan.
  • Loucaidesning ma’lumotlariga ko‘ra, Durov VKontakte’dagi ulushini sotganidan keyin surgunda yashamagan, balki Rossiyaga borib turishni davom ettirgan.

Xavfsizlik va hukumatlar bilan hamkorlik

Telegram’da sukut bo‘yicha end-to-end shifrlash yo‘qligi (bunda kalitlar faqat suhbatdoshlarda bo‘ladi, server esa faqat shifrlangan matnni ko‘radi) anchadan beri ma’lum. Kriptograflarning shaxsiy MTProto protokoliga bo‘lgan e’tirozlari ham ma’lum. Kitob bunga yana bir savolni qo‘shadi.

Huquq himoyachilari Telegram’ni Kremlga muxolifatchilarning yozishmalarini kuzatishda yordam berganlikda ayblashgan. Loucaides bunga dalil topmagan, ammo Moorening so‘zlariga ko‘ra, u yashirin kelishuv bo‘lgan-bo‘lmaganligi haqida savol qo‘yadi. U Telegram’ning boshqa mamlakatlar hukumatlari bilan kelishgan holatlariga tayanadi va ularda biznes manfaatlari e’lon qilingan prinsiplardan ustun qo‘yilganini yozadi.

Fransiyadagi hibsga olinish va maxfiylik siyosati

2024-yil avgust oyida Durov Parijda hibsga olingan edi. Ayblovlar bolalarga nisbatan jinsiy zo‘ravonlik aks etgan materiallarni tarqatish, giyohvand moddalar savdosi va firibgarlikda ishtirok etish bilan bog‘liq: Fransiya tergovi buni Telegram’ning hukumat so‘rovlariga javob bermagani bilan bog‘laydi. Keyinroq Durovga Fransiyani tark etishga ruxsat berildi.

Bu yerda kitob so‘z va amallar o‘rtasidagi o‘sha farqni ko‘radi. Telegram’ning dastlabki maxfiylik siyosatida shunday deyilgan edi: “We never share your data with anyone. No.” Endi esa u yerda terrorizm yoki boshqa jinoyatda gumon qilinganda, servis foydalanuvchining IP manzili va telefon raqamini hukumatga oshkor qilishi mumkinligi yozilgan.

Taqrizda kitobning o‘zi haqida nima deyilgan

Moore kitobni global texnologiya kompaniyasi qurilishida muqarrar bo‘lgan murosalar va mojarolar haqidagi batafsil hikoya hamda texnologiya gigantlari haqidagi adabiyotga foydali qo‘shimcha deb ataydi. U Telegram’ning AQShdan tashqarida yaratilganini alohida ta’kidlaydi.

U muallifning Durovdan intervyu olishga urinishlari muvaffaqiyatsiz bo‘lgani haqidagi hikoyani kitobning zaif nuqtasi deb hisoblaydi: Durov boshqa nashrlarga, jumladan FT’ning o‘ziga ham intervyu bergan.

Taqriz xulosasiga ko‘ra, kitobda Durov mafkurachi emas, balki vaziyatga qarab o‘z pozitsiyasini o‘zgartiradigan pragmatik sifatida tasvirlangan. Bu vaqt ichida Telegram taqiqlangan, sudga berilgan, moliyaviy inqiroz yoqasiga kelib qolgan, ammo foydalanuvchilar soni o‘sishda davom etmoqda va allaqachon bir milliarddan oshgan.